Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.(τελευταίο)

Τόσα φαρμάκια ,τόση συφορά
και εμένα ο νούς
να γυρίση θέλει πίσω στα παλιά !
Ν ‘αταν λέει ψέμα όλα όσα περάσαμε,
και να γυρίζαμε τώρα δά στη γή μας ,
στους μπαξέδες μας ,στα δάση μας
με τις καρδερίνες, τις κάργες ,και τα πετροκοτσύφια,
στα περιβολάκια μας με τις ματζουράνες
και τις ανθισμένες κερασιές ,
στα πανηγύρια μας με τις όμορφες…

                              Διδώ Σωτηρίου

ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΤΗΝ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ
ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ.
ΤΟ  ΞΕΡΙΖΩΜΑ ΔΥΟ ΕΚΚΑΤΟΜΥΡΙΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

Κείμενο : Melville Chater

Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ  ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΓΙΝΕΤΑΙ ΔΕΚΤΗ
               ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΥΟ ΧΩΡΕΣ

Η Λοζάνη ήταν τώρα έτοιμη να βοηθήσει.
Στίς 30 Ιανουαρίου του 1923 υπογράφτηκε
η  << Συνθήκη που αφορά την ανταλλαγή
ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών >>
Χάρη στην ελληνική επιμονή ,η Τουρκία
αναγκάστηκε τελικά να δεχτεί πίσω 450.000
μουσουλμάνους που κατοικούσαν στην ελληνική
επικράτεια ,προκειμένου να ελευθερωθεί χώρος
στην Ελλάδα για την φιλοξενία 1.000.000
και πλέον προσφύγων .
 Στη συνέχεια προβλήθηκε το επιχείρημα ότι οι
δυσκολίες που θα συνεπαγόταν μια τέτοια ανταλλαγή
θα ήταν πολύ μικρότερης σημασίας απο το αποτέλεσμα
που θα είχε η μεταπολεμική εχθρότητα
εναντίων των μειονοτήτων ,σε κάθε χώρα αντίστοιχα,
αν δέν γινόταν τίποτα .

Η Ελλάδα δέχτηκε την ανταλλαγή σαν μια
οικονομική αναγκαιότητα ,η Τουρκία επίσης ,
αν και κάτω από πολύ διαφορετικό πρίσμα .
Εδώ και δυόμισι αιώνες η ημισέληνος της
όδευε πρός την έκλειψη .
Τα τελευταία εκατό χρόνια είχε παραιτηθεί
από την εξουσία που ασκούσε κάποτε σε λαούς
εγκατεστημένους στις είκοσι μεγάλες επαρχίες
της επικράτείας της.
Στη διάρκεια των τελευταίων τριάντα χρόνων
η έκταση και ο πληθυσμός της συρρικνώθηκαν δραματικά.
Παρ’ όλ’ αυτά ,προτιμούσε  – και σε μεγάλο βαθμό ενήργησε
έτσι ώστε να το πετύχει εξαναγκαστικά –
την ολοσχερή απομάκρυνση όλων των άλλόθρησκων
πληθυσμών από την Μικρά Ασία .
Γιατί το έκανε αυτό ;

Το παλιό σύστημα διακυβέρνησης ,σύμφωνα
με το οποίο αλλόθρησκοι λαοί είχαν ζήσει
στα εδάφη της υπό καθεστώς ανεξιθρησκείας ,
συγκεντρώνοντας μάλιστα αρκετό πλούτο
και δύναμη στα χέρια τους ,αλλά χωρίς ποτέ να γίνουν
μέρος της κοινωνικής οργάνωσης ,είχε αποτύχει .
Έτσι ,η Τουρκία έπρεπε να <<καθαρίσει>>το σπίτι της .
Θα εφάρμοζε τη ριζική θεραπεία της εξόντωσης
αρκετών εκατομμυρίων ανθρώπων που κρατούσαν
στα χέρια τους το πλούτο και το εμπόριο της .
Με το δικό της λαό θα δημιουργούσε έπειτα
της απαραίτητες προυποθέσεις για τη δημιουργία
μιας τουρκικής αστικής τάξης που θα ήταν
η ραχοκοκαλιά ενός νέου και ομοιογενούς
τουρκικού έθνους .
  Μ’ αυτή  την έννοια η ανταλλαγή ήταν για την Τουρκία
όπως και για την Ελλάδα ,μια οικονομική αναγκαιότητα .
Πρόκειται για ένα ιστορικό ορόσημο που σημαδεύει
τη μακρά διαδρομή της Τουρκίας πρός την Ευρώπη
από το 1453 μέχρι το 1923 .
  Αλλά και η Συνθήκη της Λοζάνης δέν είναι μικρότερης
  σημασίας διεθνές ορόσημο .
Προηγήθηκαν άλλες  ,με ανταλλαγές πληθυσμών
μεταξύ Τούρκων και Βουλγάρων , το 1913 ,
και μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων το 1919 .
Διαφέρει , ωστόσο ,από εκείνες ως πρός το ότι
αυτή  ήταν << αναγκαστική >>
και υλοποιήθηκε υπό την αιγίδα της
Κοινωνίας των Εθνών .
    Οι βασικοί της όροι πρόβλεπαν :

Aπό 1ης Μαίου 1923,αποφασίζεται η υποχρεωτική
ανταλλαγή των Τούρκων υπηκόων
ελληνικού ορθοδόξου δόγματος υπηκόων
και των Ελλήνων υπηκόων μουσουλμανικής θρησκείας .
Στην ανταλλαγή αυτή ,με αναδρομική ισχύ ,θα συμπεριληφθούν
και όσοι Έλληνες η μωαμεθανοί έχουν ήδη μεταναστεύσει ,
οποτεδήποτε ,από τον Οκτώβριο του 1912 και εξής .
  Η κινητή περιουσία που υπάρχει στα σπίτια ,
στα τεμένη ,στις εκκλησιές ,στα σχολεία ,
στα μοναστήρια η στα νοσοκομεία τους ,
θα μπορεί να εξέλθει αδασμολόγητα από τη χώρα ,μαζί τους.
Η ακίνητη περιουσία καθώς θα εγκαταλείπεται ,
θα απογράφεται ,θα εκτιμάται και θα ρευστοποιείται
από τη Μεικτή Επιτροπή .
 Η διαδικασία ρευστοποίησης θα έχει αναδρομική ισχύ
όσον αφορά τις περιουσίες Ελλήνων και μωαμεθανών
που έχουν ήδη μεταναστεύσει ,οποτεδήποτε ,
από τον Οκτώβριο του 1912 και εξής .
  Η Μεικτή Επιτροπή θα αποτελείται από δυό
Τούρκους , δυό Έλληνες και τρείς υπηκόους χωρών
που έμειναν ουδέτερες ,στη διάρκεια του Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι τρείς τελευταίοι θα επιλέγονται από την Κοινωνία των Εθνών.
  Κατ ‘αρχήν ,κάθε πρόσφυγας θα λαμβάνει περιουσία
ίσης αξίας με την περιουσία που εγκατέλειψε .
Η αποτίμηση της συνολικής αξίας των εγκατατελειμμένων
περιουσιών ,σε αμφότερες τις χώρες ,
θα συνιστά κρατικό χρέος και μόνο ,
μεταξύ της Τουρκίας και της Ελλάδος .
Αφού ολοκληρωθεί ο ισολογισμός ,η πιστώτρια χώρα
θα πάρει απο την χρεώστρια διακανονισμό εξόφλησης ,
σύμφωνα με τον οποίο  ένα μέρος του χρέους
θα πληρωθεί σε μετρητά  και ένα άλλο με κρατικά ομόλογα.
  Δέν επιτρέπεται να τεθούν εμπόδια ,
να ασκηθούν πιέσεις ούτε να επιβληθούν φόροι στους μετανάστες.
Όσοι εξαιρούνται  της υποχρεωτικής ανταλλαγής
είναι ελεύθεροι ,αν το επιθυμούν να μεταναστεύσουν .
  Ε ξ α ι ρ ο ύ μ ε ν ο ι  θεωρούνται :
α) οι Έλληνες ,οι εγκατεστημένοι στην Κωνσταντινούπολη
πρίν τις 30 Οκτωβρίου 1918
και β) οι μωαμεθανοί κάτοικοι της  Δυτικής Θράκης .

Ο όρος της εξαίρεσης ,που αφήνει ημιτελή την ανταλλαγή
κατά 635.000 πρόσφυγες ,προέκυψε λόγο
των δυσκολιών ρευστοποίησης .
Στην περίπτωση των εγκατεστημένων στην Κωνσταντινούπολη
Ελλήνων , η ρευστοποίηση των περιουσιών που θα εγκαταλείπονταν
επρόκειτο να δημιουργήσει χρέος πολλών εκατομμυρίων δολαρίων.
Έτσι ,λοιπόν , έγινε ένας συμβιβασμός που θα επέτρεπε
σ’αυτούς ,καθώς και στους μωαμεθανούς  της Δυτικής Θράκης
να μην μετακινηθούν .
  Στην  πράξη ,η προσωρινή κρίση  που ανέκυψε λόγω
των διαφορετικών διατυπώσεων και ερμηνειών της φράσης
<<εγκατεστημένοι στην Κωνσταντινούπολη >>
βρήκε το δρόμο της επίλυσής της με την εθελούσια
αποχώρηση μεγάλου αριθμού Ελλήνων
από την τουρκική πρωτεύουσα .

ΜΙΑ ΜΟΝΟΚΟΝΤΥΛΙΑ
  ΕΞΟΡΙΖΕΙ   3.000.000  ΨΥΧΕΣ

Δέν είναι υπερβολή να πούμε
ότι η Ιστορία δέν έχει παρουσιάσει προηγούμενο
τόσο ασυνήθιστης συνθήκης  .
Ποτέ άλλοτε μέσα στην μακραίωνη Ιστορία
των μαζικών μετακινήσεων πληθυσμών δεν είδαμε
2.000.000 ανθρώπους – και σίγουρα όχι λιγότερους
από 3.000.000 εάν εφαρμοζόταν πλήρως ο όρος
της αναδρομικής ανταλλαγής  –
να ξεριζώνονται και να εγκαθίστανται αλλού
με μιά μονοκοντυλιά .
   Ακόμα και αν θεωρούνταν ως εθελούσια μετοικεσία
και όχι ως αναγκαστική ανταλλαγή ,
πάλι η πληθυσμιακή αυτή μετακίνηση δεν θα είχε
προηγούμενο μέσα στην μεταναστευτική Ιστορία.
Οι μετακινήσεις χρυσοθήρων πρός το Κλοντάικ
έφτασαν τους 22.000 κατά το έτος 1900 και μόνο ,
ενώ οι αντίστοιχες προς την Καλιφόρνια δεν ξεπέρασαν
τους 370 .000  μετανάστες σε διάστημα δώδεκα ετών .
Μελετώντας  μετακινήσεις πληθυσμών που αριθμούν
περίπου 1.500.000 ανθρώπους η κάθεμιά ,
η μετανάστευση των Ιρλανδών διήρκεσε επτά χρόνια,
των Πολωνών δέκα ,των Εβραίων επίσης δέκα ,
μέχρι να ολοκληρωθεί η οριστική τους εγκατάσταση
στις Ηνωμένες Πολιτείες .
Το μεγαλύτερο ανθρώπινο κύμα που έφτασε
ποτέ στις ακτές μας σε διάστημα ενός μόνο έτους
( 1907 ) ήταν μικρότερο της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής
 πληθυσμών , κατά 750.000 ψυχές .

Ίσως κάποιος άλλος να πρόσθετε ότι ποτέ άλλοτε
στην Ιστορία δεν παρουσιάστηκε συνθήκη
τόσο δύσκολη στην εκτέλεση της .
Για να ελαττωθούν κάπως αυτές οι δυσκολίες ,
οι όροι της ανταλλαγής βασίστηκαν σε θρησκευτικά
και όχι φυλετικά κριτήρια .
 Εξαιτίας πέντε αιώνων τουρκικής κυριαρχίας στην Ελλάδα,
ο καθορισμός του φυλετικού status ενός ατόμου
είναι συχνά τόσο περίπλοκο πρόβλημα ,
ώστε να προκαλεί  απόγνωση στον απογραφέα .
 Αν ορισμένοι μωαμεθανοί στην επαρχία της Ηπείρου
κατάγονται απο Έλληνες  Ηπειρώτες ,
αν ασπάστηκαν το ισλάμ το 17ο αιώνα
και αν μιλούν αλβανικά  αλλά πολιτικά πρόσκεινται
στην Ελλάδα  – εξαιρουμένων των αλβανο-τουρκικών
διενέξεων , οπότε παίρνουν πάντα το μέρος των Τούρκων-
τότε λοιπόν ποιά είναι  η απάντηση
στο ερώτημα  <<ποιός είναι τι >> ;
 Δεν θα δίναμε άδικο σ’αυτόν  που θα αποκρινόταν :
<< Σίγουρα δέν έχω ιδέα  >>
Ο μηχανισμός που δημιουργήθηκε για να ασχοληθεί
μ’αυτούς τους 2.000.000 ανθρώπους είχε δυό σκέλη :
το ένα ήταν η Μεικτή Επιτροπή ,που λειτουργούσε
με έντεκα υποεπιτροπές ,
στις οποίες προέδρευαν τέσσερις Δανοί ,τρείς Ολλανδοί,
δύο Ελβετοί ,ένας Νορβηγός ,και ένας Σουηδός.
Η Επιτροπή θα είχε έδρα την Κωνσταντινούπολη ,
ενώ οι υποεπιτροπές θα λειτουργούσαν
στη Μακεδονία ,στη Δυτική Θράκη ,στην Κρήτη ,
και στη Μικρά Ασία ,
έχοντας να διαχειριστούν τις υποθέσεις 450.000 μωαμεθανών
και 150.000 Ελλήνων που βρίσκονταν ακόμα στην Ανατολία.
  Το άλλο σκέλος , η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων ,
με εκπροσώπους στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα ,
είχε αναλάβει να βοηθήσει στην αποκατάσταση όλων των
Ελλήνων προσφύγων ,συμπεριλαμβανομένων των 150.000
που ακόμα αναμένονταν , είτε σε κτήματα
που είχε παραχωρήσει η ελληνική κυβέρνηση
είτε σε καποια άλλη παραγωγική απασχόληση .

Η ΠΡΩΤΗ ΦΑΣΗ  ΤΗΣ  ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ
                     ΕΞΕΛΙΣΣΕΤΑΙ     ΟΜΑΛΑ

Η συνθήκη της Λοζάνης  επικυρώθηκε τον Ιούλιο του 1923.
Δυό μήνες αργότερα ,χωρίς ο επίσημος μηχανισμός
να έχει ακόμα λειτουργήσει και κάτω από συνθήκες
νέκρωσης της γεωργικής παραγωγής ,
εν αναμονή της ανταλλαγής ,οι κυβερνήσεις
των δύο ενδιαφερόμενων χωρών υποδέχονταν θερμά
τις πρωτοβουλίες  της Αμερικής.
Στη διάρκεια της βδομάδας μεταξύ 15 και 25 Οκτωβρίου
υπό την εποπτεία επιτροπών που αποτελούνταν
από Έλληνες και Τούρκους αξιωματούχους
μαζί με άλλους λειτουργούς της επιτροπής
Near East Relief ,που ενεργούσαν ως ουδέτερα μέλη,
8.000 μουσουλμάνοι μεταφέρθηκαν
από την Μυτιλήνη στο Αιβαλί , απέναντι ,
στις ακτές της Μικράς Ασίας .
Ανταλλάχθηκαν με ισάριθμους Έλληνες ,
που μεταφέρθηκαν με ελληνικά πλοία
από την Σαμψούντα στη Θεσσαλονίκη .
  Προκαλώντας κατάπληξη σε όλους ,η έναρξη
της εφαρμογής της συνθήκης της ανταλλαγής
πραγματοποιήθηκε μέσα σε κλίμα απόλυτης αρμονίας.
Οι οικογένειες των μουσουλμάνων μαζί με τα νοικοκυριά
και τα κοπάδια τους ταξίδεψαν πρός τα διάφορα
λιμάνια της Μυτιλήνης , όπου τους περίμεναν
μικρά τουρκικά ατμόπλοια .
Έλεγχος διαβατηρίων και τελωνείο παρακάμπτονταν.
Μικροκακοποιοί και απλοί παραβάτες ελευθερώνονταν
από τη φυλακή . Επέτρεπαν στις γυναίκες να παίρνουν μαζί τους
ακόμα και τις αρμαθιές με τα χρυσά φλουριά της φορεσιάς τους.
 
 Όσοι πίστευαν στην παραδοσιακή ελληνοφοβία – τουρκοφοβία
θα εκπλήσσονταν βλέποντας τους Έλληνες
της Μυτιλήνης να δίνουν αποχαιρετιστήρια γεύματα
πρός τιμήν των αναχωρούντων γειτόνων τους
και να τους συνοδεύουν λίγο αργότερα στην προκυμαία,
όπου χριστιανοί και μωαμεθανοί που μια ζωή
όργωναν πλάι πλάι
η κάπου κάπου έπαιζαν τάβλι στα καφενεία του χωριού  
τώρα φιλιούνταν και αποχωρίζονταν με δάκρυα στα μάτια.
Ύστερα ,αφού κάθονταν για λίγο πάνω
στις στοιβαγμένες αποσκευές ,
με τα κοπάδια των ζώων τριγύρω ,τις γυναίκες να κλαίνε ,
τα παιδιά να χαιδεύουν τα κατοικίδια ζώα ,
τους παπούδες με τις γκρίζες γενειάδες
όλο αξιοπρέπεια ,όπως τα έθιμά τους ορίζουν ,
οι μουσουλμάνοι της Μυτιλήνης θα ξεκινούσαν
για την άγνωστή τους Τουρκία .

Στο Αιβαλί ,το σταθμό εισόδου ,διερμηνείς
που μιλούσαν την γνωστή τους ελληνική
και την άγνωστη τους τουρκική γλώσσα
τους τοποθετούσαν σε προσωρινά σπίτια .
Έπειτα τους κατένεμαν στην υπόλοιπη χώρα,
ανάλογα με το επάγγελμα τους και σύμφωνα
με τις διατάξεις στην Τουρκία ,
που όριζαν ότι οι πληθυσμιακές
– επακόλουθες της ανταλλαγής – αυξήσεις στα χωριά
θα περιορίζονταν οπωσδήποτε στο ένα πέμπτο
  του πληθυσμού τους .
Και ενώ οι οικογένειες πράγματι διατηρήθηκαν ενωμένες,
οι κοινότητες της Μυτιλήνης εξαφανίστηκαν για πάντα.

ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ  ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΝΟΥΝ
                       ΓΙΑ ΔΥΟ ΜΗΝΕΣ
                       ΣΤΗ   ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Το Νοέμβριο η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων
άρχισε να εφαρμόζει το πρόγραμμα της στην Ελλάδα.
Ένα μήνα μετά στα παραρτήματα της Μεικτής Επιτροπής
ετοιμάζονταν οι κατάλογοι των υπό ανταλλαγή μουσουλμάνων,
όπου συμπληρώνονταν όλες οι δηλώσεις για την αξία
των περιουσιών τους ,ενώ τα μέλη της επιτηρούσαν
  την μεταφορά τους .
Διότι ,βάσει ,συμφωνίας ,λόγω του κορεσμού της Ελλάδας
σε πρόσφυγες  , η αποχώρηση των μωαμεθανών
από την Ελλάδα θα προηγείτο κατά έξι μήνες
της αντίστοιχης αποχώρησης των Ελλήνων
 από την Μικρά Ασία .
Η αρχή ότι <<αυτοί  που έρχονται πρώτοι
εξυπηρετούνται πρώτοι >>
δέν έδωσε κανένα πλεονέκτημα στούς μωαμεθανούς
της Μακεδονίας που βιαζόνταν να επιβιβαστούν στα πλοία.
 Κατασκήνωσαν περιτριγυρισμένοι από τις οικοσκευές τους
στη γυμνή αποβάθρα της Θεσσαλονίκης για δυό
περίπου μήνες ,περιμένοντας τα τουρκικά πλοία
της ανταλλαγής να τους παραλάβουν .
Δέν υπήρχαν προγραμματισμένα δρομολόγια.
Οι καθυστερήσεις ενός μήνα ,ίσως και περισσότερο
δέν μετρούσαν καθόλου σ’ αυτά τα ταξίδια πρός το άγνωστο.
  Μόνο όταν τα παράλια της Ελλάδας
γίνονταν μια μπλέ θαμπή σκιά
ο καπετάνιος άνοιγε τον σφραγισμένο φάκελο
με τις άνωθεν εντολές και ανακοίνωνε στους επιβάτες
το λιμάνι προορισμού .
Θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε ασιατικό λιμάνι
κατά μήκος των ακτών ,που είχαν έκταση 3.200 χλμ.
Το αν τους  άρεσε το συγκεκριμένο λιμάνι η όχι
δέν είχε καμιά σημασία .
Και ενώ το ταξίδι ήταν δωρεάν ,
δέν υπήρχαν εισιτήρια επιστροφής .

Για έναν ολόκληρο χρόνο η μεγάλη αποβάθρα
της Θεσσαλονίκης φιλοξενούσε το γεμάτο θρήνους
πήγαιν ‘ έλα των υπό ανταλλαγή μουσουλμάνων .
Άν υπήρχε τρόπος να είναι εκεί το φάντασμα
του κυρίου Gladstone ,για να δεί την εκτέλεση
της διαταγής που είχε δώσει έναν αιώνα πρίν ,
σίγουρα θα μαλάκωνε στην θέα της αξιοπρέπειας
μέσα στην δυστυχία ,
καθώς θα έβλεπε τους Τούρκους να φεύγουν
<< έξω απο την Ευρώπη ,με όλα τα μπογαλάκια τους>>.
  Παρ ‘ όλες τις προετοιμασίες της νέας κυβέρνησης τους
για την υποδοχή και την περίλθαψη τους ,
φτάνοντας στην Μικρά Ασία πολλοί από
τους μουσουλμάνους υπέφεραν ακόμα πιο πολύ
από τους Έλληνες που είχαν ανταλλαγεί .
Μερικοί βρέθηκαν σε περιοχές ερημωμένες ,
κατεστραμένες από τον πόλεμο .
Άλλοι ,πάλι ,βρέθηκαν σε χωριά τα καλύτερα σπίτια
των οποίων  είχαν ήδη καταληφθεί ,
ενώ τα φτωχότερα τα είχαν διαλύσει
για να πάρουν την ξυλεία τους όσοι είχαν απομείνει
μετά την φυγή των Ελλήνων .

Δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες πέθαιναν
από ελονοσία είτε από τις κακουχίες ,
την ώρα που πλήθος απαλλαγμένων
από ψευδαισθήσεις οικογενειών αρνούνταν τα δεύτερης
κατηγορίας χωράφια που τους προσφέρονταν ,
καταλήγοντας ξανά στην περιπλάνηση .
Άν κάποιος ρωτούσε  << που πάτε ;>>
ένα απ’αυτά τα καραβάνια που έσερναν τα βόδια
και περιπλανιόταν παντού μέσα στη χώρα,
η απάντηση θα ήταν << ψάχνουμε για ένα καλό καπνοχώραφο,
όπως εκείνο που είχαμε στη Δράμα >>
η ίσως , << ψάχνουμε για ένα χωράφι μ ‘ελιές ,
σαν το παλιό μας στη Μυτιλήνη >> .
Μέχρι την 1η Μαίου του 1924 είχαν μεταφερθεί
250.000 μουσουλμάνοι .
Στη συνέχεια έφτασε από τα δυτικά το κύμα
των 150.000 Ελλήνων που κινούνταν συγχρόνως
με τους εναπομείναντες 200.000 μουσουλμάνους .
Οκτώ μήνες αργότερα η ανταλλαγή
των πληθυσμών είχε ολοκληρωθεί

Η ΖΩΗ  ΞΑΝΑΡΧΙΖΕΙ
      ΓΙΑ  600.000  ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ

Στο μαζικό ξεριζωμό 600.000 ανθρώπων ,
η προσωπική πικρία και η απογοήτευση
χάνονταν μέσα στη δίνη μιας πραγματικότητας
που αγκάλιαζε τα πάντα .
Μόνο πού και πού ένα βλέμμα ,
μια χειρονομία η ο απόηχος μιας κουβέντας
φανέρωναν τα ισχυρά ανεκδήλωτα  αισθήματα
της μεγάλης αυτής τραγωδίας
για χριστιανούς και μουσουλμάνους .
  Αρκετοί γκριζομάλληδες μαγαζάτορες είδαν
τους πελάτες μιας ζωής να χάνονται,
ενώ η ίδιοι έπρεπε να αρχίσουν μια καινούργια ζωή .
Και όσο για το γέρο  ,σεβαστό απ’ όλους ,γραφιά,
αλήθεια , σε τι θα του χρησιμεύσει τώρα η κασετίνα
με τις πένες και τα μελάνια ,
οι περίτεχνες καλλιγραφίες ,οι λόγιες εκφράσεις,
αφού η μητρική του γλώσσα δέν σημαίνει τίποτα
μέσα στη μακρινή χώρα μιας άγνωστης
κι αλλότριας λαλιάς :
Πολλές χωριατοπούλες μάταια θα αναζητούσαν
τον αγαπημένο τους μέσα στους περίκλειστους
από τα βουνά ελληνικούς κάμπους
η μέσα στην αχανή Ανατολία .
 Εδώ κάποιο παιδί κλαίει με αναφιλητά
για το χαμένο του ζωάκι ,
εκεί μια γιαγιά θρηνεί στη θύμηση ενός σκαρφαλωμένου
στο λόφο νεκροταφείου που τώρα απέμενε
εγκαταλειμμένο μέσα στα αγριόχορτα και τη λησμονιά.
  Μικρό ήταν το εκκλησίασμα που άκουγε,
με μάτια που είχαν στερέψει από δάκρυα ,
την τελευταία λειτουργία του ιερέα
η που έμπαινε στη σειρά έξω απ’ την πόρτα
της μισοερειπωμένης εκκλησίας
για να ακολουθήσει τον ιερέα και τα ιερά κειμήλια
στην τελευταία λιτανεία μέχρι τα πλοία
που περίμεναν .

Η  ΕΠΙΤΡΟΠΗ  ΥΙΟΘΕΤΕΙ
        1.136.000  ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ

Κάνοντας νέο ισολογισμό στις αρχές του 1924
στον οποίο συμπεριλαμβάνονταν  και οι ανταλλαγέντες
Έλληνες που ακόμα αναμένονταν ,
η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων βρέθηκε
να έχει την ευθύνη  1.136.000 προσφύγων ,
τα τρία πέμπτα των οποίων ήταν γεωργοί .
Για να αντιμετωπίσει το τεράστιο έλλειμα η Επιτροπή
δέσμευσε γαίες στη Μακεδονία και στη Δυτική Θράκη
που είχαν περάσει στην κυριότητα του κράτους ,
συνολικής έκτασης 5.000.000 στρεμμάτων ,
για σκοπούς του εποικισμού και ως εγγυήσεις
για δάνεια .
Οι εκτάσεις αυτές ήταν η υποθήκη έναντι προσωρινών
χρηματικών προκαταβολών  ,μέχρι να εκδοθεί
το Δάνειο Αποκατάστασης Προσφύγων ,
που θα υπογραφόταν στην Αθήνα ,στο Λονδίνο
και στη Νέα Υόρκη  παρέχοντας στη διάθεση
της Επιτροπής το ποσό 50.000.000 δολαρίων.

Εάν η Ελλάδα μπορούσε να καλέσει
τους αρχαίους ήρωες της σε βοήθεια ,
ο Ηρακλής των Δώδεκα Άθλων σίγουρα
θα δείλιαζε μπροστά στο ημιτελές ακόμα
έργο της Επιτροπής να εντάξει περισσότερους
από 1.000.000 πρόσφυγες στον οικονομικό
της ιστό .
Ο εποικισμός έπρεπε ν ‘αρχίσει από τη γη .
Χρειαζόταν καλή επίβλεψη και μηχανοκίνητο όργωμα.
Δέν υπήρχαν γεωφυσικοί χάρτες ούτε οριοθετημένα
σύνορα στη Μακεδονία  ,
και το χώμα είχε παραμείνει ακαλιέργητο
τόσο πολύ καιρό , ώστε ήταν αδύνατον
με τη δύναμη μόνο των ζώων
να σπάσει και να μαλακώσει .
Είτε επρόκειτο για σπίτια ,αλέτρια,ζώα
είτε για σπόρους δημητριακών ,
η Επιτροπή ,προκειμένου να θρέψει
τη γιγάντια οικογένεια της,έπρεπε να σκεφτεί
με όρους εκατοντάδων χιλιάδων .
Συχνά ,όταν δεν υπήρχαν διαθέσιμα
σπίτια μουσουλμάνων που εγκατέλειψαν πίσω
την περιουσία τους ,οι ίδιοι οι έποικοι ως εργάτες
μισθοδοτούμενοι απο την Επιτροπή
έχτιζαν τα δικά τους σπίτια χρησιμοποιόντας
πέτρες , τούβλα  η καλαμωτές με λάσπη ,
ανάλογα με τα υλικά που είχε να προσφέρει
ο κάθε τόπος .

Τα μη αποξηραμένα έλη ,όπου αναπαράγονταν
κατά χιλιάδες τα κουνούπια ,προκαλούσαν ελονοσία.
Η γιγάντια προσφυγική οικογένεια χρειαζόταν
δεκαπέντε τόνους κινίνο για να επιζήσει .
Ύστερα ήρθε η ανομβρία ,και 50.000 καλλιεργητές
έπρεπε να αποζημιωθούν με δημητριακά
και ζωοτροφές ,αξίας 1.000.000 δολαρίων .
Οι συμφορές χτυπούν πάντοτε αδιακρίτως
– ο αντίκτυπός τους είναι δε χιλιαπλάσιος
όταν η ιλαρά προσβάλλει ολόκληρα νοικοκυριά
με ένα τσούρμο παιδιά το καθένα .

Στο μεταξύ ,τα δημόσια έργα της Επιτροπής
για την στέγαση των κατοίκων των πόλεων ,
με βάση τα δύο δωμάτια ανά οικογένεια,
όλο και συνεχίζονταν μέσα στα προάστια
με τα σοβατισμένα σπίτια ,που τελικά έμελλαν
να αλλάξουν την όψη κάθε μεγάλης πόλης
στην  Ελλάδα .
Οι αστοί πρόσφυγες ,με έμφυτο το εμπορικό
δαιμόνιο της φυλής τους ,έκαναν θαύματα
επινοώντας τρόπους για να σταθούν και
πάλι στα πόδια τους .
Πολύ γρήγορα ήταν σε θέση να πληρώνουν
συμβολικά ενοίκια για τα δωμάτια τους
και να πλειοδοτούν ,με τις ανταγωνιστικές
προσφορές τους ,στα ενοίκια καταστημάτων
που ανήκαν στην Επιτροπή .
Η Επιτροπή θα συνέχιζε να παίζει
το ρόλο του κηδεμόνα ,του οδηγού ,του διευθυντή ,
του πιστωτή – ανταλλάσσοντας πιστωτικά σημειώματα
με αγροτικές προμήθειες ,άλλοτε χρηματοδοτώντας
κάποια νέα εμπορική επιχείρηση και έχοντας
πάντα ως στόχο της την εγκατάσταση
και την μόνιμη επανένταξη των προσφύγων –
έως ότου έκλειναν όλοι οι ανοιχτοί λογαρασμοί
μεταξύ των δύο κυβερνήσεων ,
μερικών εκατομμυρίων προσφύγων και της
ίδιας της Επιτροπής , έως ότου τα κατάστιχα
της ανταλλαγής έκλειναν οριστικά .

Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ
    ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ  ΚΟΣΤΙΣΕ
                  300.000  ΖΩΕΣ

Ενώ τα τελευταία ίχνη της κλασικής Ιωνίας
εξαφανίστηκαν από την Ασία ,
η μητέρα πατρίδα υποδεχόμενη πίσω
τους απογόνους των πρότων αποικιστών ,
μετά από 3.000 χρόνια ,
απόκτησε ένα εύρωστο παραγωγικό δυναμικό
που αναζωογόνησε τη γεωργία και επιπλέον ,
δέχτηκε μια σπουδαία εισροή βιομηχανικών εργατών
που έφεραν μαζί τους τις τέχνες της μεταξουργίας
της ταπητουργίας και της κερααμικής .
Όσο για το ανθρώπινι κόστος
που είχε αυτο το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα,
με συντηρητικούς υπολογισμούς φτάνει
τις 300.000 ζωές ,που χάθηκαν απο επιδημίες
και κακουχίες ,ενώ η υλικές απώλειες ξεπέρασαν
τα 100.000.000 δολάρια ΗΠΑ .
  Το χειμώνα του 1924 τα παλιρροικά κύματα
των προσφύγων ,που κράτησαν δύο χρόνια,
κόπασαν .
Τώρα μπορούσες να περπατήσεις στις ακτές
της Εγγύς Ανατολής
σαν ύστερα από μεγάλη καταιγίδα
και να παρατηρήσεις τις αλλαγές
που είχαν επέλθει .
Υπήρχε η Θεσσαλονίκη ,με την προκυμαία της
γεμάτη από δεμένα στη σειρά καλοφτιαγμένα
τουρκικά σκαριά ,
αρχαία σαν την Τροία ,
που θα μετέφεραν τους τελευταίους επιβάτες
της ανταλλαγής .

Οι τελευταίοι χριστιανοί έφηβοι
που μόλις είχαν φτάσει ,κοιτούσαν
με γουρλωμένα τα μάτια πρός τη μεριά
των τελευταίων μωαμεθανών εφήβων που έφευγαν.
Η επικοινωνία μεταξύ τους  ήταν αδύνατη .
Οι Έλληνες μιλούσαν μόνο τουρκικά ,
ενώ οι Τούρκοι μόνο ελληνικά .
Στη κατακαμένη ετοιμόρροπη πόλη είχαν
ήδη αρχίσει να ξεφυτρώνουν τσιμεντένια προάστια
για τη στέγαση 25.000 Ελλήνων .
Η εργατικότητα ,το δαιμόνιο του Έλληνα
φαίνονταν παντού ,έστω και μόνο από
τα λίγα καρύδια και πορτοκάλια
πάνω σ’ένα χαρτοκιβώτιο στη μέση
της μουντής διαδρομής μέσα απ’ τα αντίσκηνα
του προσφυγικού συνοικισμού .

Υπήρχε ,ακόμα ,η Καβάλα .
Στα μπερδεμένα σοκάκια της είχαν στοιχειώσει
τα λευκά φαντάσματα των έρημων μιναρέδων.
Στις καπναποθήκες ξεφόρτωναν το <<υπέρβαρο>>
των προσωρινά στεγασμένων προσφύγων
για να αποθηκεύσουν τις νιόφερτες φουρνιές
των 40.000 αγροτών εποίκων .
Οι νεόφερτοι τελευταίοι πρόσφυγες
στρατοπέδευαν σε ακαλλιέργητους κάμπους
απ’ όπου περνούσε η αρχαία Εγναντία.
Εδώ ,έχοντας μια τέντα πάνω απ’ το κεφάλι τους,
κρεβάτια ,σκεπάσματα, σπόρους ,
στην παγωνιά και τον καθαρό αέρα ,
έδειχναν εύθυμοι και δημιουργικοί .
Οι φούρνοι τους ήταν μικρές λιθοστρωμένες
κοιλότητες στις πλαγιές των λόφων .
Το μπακάλικο τους είχε φτιαχτεί
από καλαμωτή,λάσπη ,ασβέστη και κιβώτια.
Ένας ξύλινος αυτοσχέδιος πάγκος
με το μύλο του καφέ
κι ένα μπουκάλι ρακί πάνω σ’ ένα άλλο
χαρτόκουτο απο τρόφιμα
ήταν ο εξοπλισμός του υποτυπώδους καφενείου τους.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ
     ΜΙΑ  ΥΠΕΡΟΧΗ ΠΟΛΗ ΣΕ   ΜΑΡΑΣΜΟ

Υπήρχε και η Κωνσταντινούπολη
– πάντα υπέροχη ,αλλά θλιβερά απογυμνωμένη
και σε μαρασμό. Το λιμάνι της είχε σχεδόν ερημώσει.
Η ελληνική συνοικία μίκραινε με γοργούς ρυθμούς.
Οι ξένες πρεσβείες ήταν έτοιμες
να μετακομίσουν στην Άγκυρα .
Και το κυριότερο :το  <<σουλτανάτο>>και το <<χαλιφάτο>>
της πόλης είχαν καταργηθεί
με την ανακήρυξη της Δημοκρατίας .
Το τελευταίο βασιλικό χαρέμι
είχε εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη ,
ακριβώς όπως η κούπα με το δηλητήριο
και το σκοινί του στραγγαλισμού ,
οι παλιές μέθοδοι εκτελέσεων ,
είχαν σκεπαστεί απ’ την σκόνη των αιώνων.
Για πολλά χρόνια ήταν η ανυπέρβλητη ερωμένη
πολλών κατακτητών και ποιητών .
Τώρα έδειχνε ν’ αναρωτιέται αν θα ήταν καλύτερα
να βγάλει το κοκκινάδι απ’ τα μάγουλα
και να πετάξει τις δαντέλες ,
αφήνοντας τον εαυτό της να γεράσει
με αξιοπρέπεια και χάρη
μέσα σε κάποιο μουσείο .

Τέλος ,υπήρχε και η Αθήνα
– σχεδόν ρακένδυτη εξαιτίας της μεγάλης
οικονομικής της δυσπραγίας ,αποψιλωμένη σχεδόν
σαν ύστερα απο επιδρομή ακρίδων .
Το λιμάνι της έσφυζε απο εμπορική κίνηση ,
γεμάτο όσο και τα προάστια της όπου
60.000 πρόσφυγες είχαν στεγαστεί σε συνοικισμούς.
Ο Άγγλος φιλέλληνας ποιητής αποθανατίστηκε
δίνοντας το όνομα του στο συνοικισμό του Βύρωνα.
Ο Παρθενώνας επόπτευε από ψηλά όλα αυτά
τα επακόλουθα του δράματος του 1922-24 .
Δράμα τόσο παράξενο και τόσο συγκινητικό
που μόνο οι κλασικοί ποιητές της Ελλάδας
θα μπορούσαν να το ζωντανέψουν στη σκηνή .
Ο Σοφοκλής ίσως , εκφράζοντας έτσι το αίνιγμα
της ανθρώπινης δυστυχίας  σε μια τραγωδία
με τίτλο <<Οι  Ανταλλαγέντες >>

Όσο για τη λύση του αινίγματος που σχετίζεται
με την ίδια την ανταλλαγή ,
ίσως να έχει χαραχτεί
στο πρόσωπο του Έλληνα ψαρά
με την πλατιά τραγιάσκα
που ένα πρωί γονάτισε στην παραλία
κάποιου γραφικού ψαρολίμανου της Πελοποννήσου
για να ζωγραφίσει ένα όνομα
στην πρύμνη της βάρκας του .
Έκλαιγε με λυγμούς .
Είχε εγκαταλείψει το δικό του σκαρί
σε κάποιο ασιατικό χωριό
κατά την περίοδο της ανταλλαγής .
Μια καταιγίδα  είχε ξεβράσει ερείπιο τώρα
αυτή τη βάρκα
στη παραλία δίπλα στην καλύβα του .
Καθάρισε όλες τις παλιές μπογιές
και την καλαφάτισε προσεκτικά .
Να είναι έτοιμη για το καινούργιο ξεκίνημα τους στη ζωή.
  Το όνομα που ζωγράφιζε στην πρύμνη της ,
γονατισμένος εκεί στην ακρογιαλιά
καθώς το ρόδινο φως του Αιγαίου ανέτελνε ,
ήταν   << η Νέα Ελπίδα >> .

πηγή : NATIONAL GEOGRAPHIC

φωτογραφίες : NATIONAL GEOGRAPHIC

Advertisements

3 σκέψεις σχετικά με το “Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.(τελευταίο)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s